«زن علیه کلیشه»؛ روایتی تازه از هویت و نقش زن مسلمان

زن بودن چه شکلی است؟ کدام تعریف به واقعیت نزدیک‌تر است؟

«زن علیه کلیشه»؛ روایتی تازه از هویت و نقش زن مسلمان

26 آبان 1405 نظر (0)
مرکز آموزش مجازی دانشگاهیان، از چهارمین درس از بسته آموزشی «الگوی سوم زن» با عنوان «زن علیه کلیشه» رونمایی کرد. این درس با هدف تبیین هویت زن مسلمان، بازخوانی نقش‌های خانوادگی و اجتماعی و پاسخ به کلیشه‌های رایج درباره زنان تولید و منتشر شده است.

فراتر از دوگانه زن سنتی و زن مدرن
تصویر زن در بسیاری از روایت‌های رایج، میان دو الگوی متفاوت محدود شده است: الگویی که حضور زن را عمدتاً در نقش‌های خانوادگی تعریف می‌کند و الگویی که گاه پیشرفت اجتماعی را در فاصله گرفتن از ویژگی‌های زنانه و نقش‌های خانوادگی می‌بیند. قرار گرفتن در میان این دو تصویر، برای بسیاری از زنان پرسش‌هایی جدی درباره هویت، انتخاب‌های فردی و نسبت میان مسئولیت‌های خانوادگی و اجتماعی ایجاد کرده است.
درس «زن علیه کلیشه» با طرح این پرسش‌ها، تلاش می‌کند تصویری روشن‌تر از الگوی سوم زن ارائه دهد؛ الگویی که نه به معنای بازگشت به محدودیت‌های گذشته است و نه تقلید از الگوهای رایج در فرهنگ غربی. در این نگاه، زن می‌تواند ضمن حفظ هویت و ویژگی‌های زنانه، در عرصه‌های اجتماعی، فرهنگی و تمدنی نیز نقش آفرین باشد.
این درس، چهارمین درس از بسته آموزشی «الگوی سوم زن» در مرکز آموزش مجازی دانشگاهیان است که با هدف گسترش شناخت درباره جایگاه و نقش زن مسلمان طراحی شده است. در این دوره، موضوعاتی مانند هویت زن مسلمان، نسبت میان نقش‌های خانوادگی و اجتماعی، تاریخ حضور زنان در تحولات ایران و مبانی فکری الگوی سوم بررسی می‌شود.

کلیشه‌ها، مانع درک حقیقت زن مسلمان هستند
هادی شهبازی، رئیس مرکز آموزش مجازی دانشگاهیان، با اشاره به ضرورت تولید این درس، اظهار داشت: یکی از مهم‌ترین موانع در مسیر شناخت هویت زن مسلمان، کلیشه‌هایی است که از دو سو بر او تحمیل می‌شود. از یک سو، کلیشه‌های سنتی که او را به نقش‌های محدود فرو می‌کاهند و از سوی دیگر، کلیشه‌های مدرن که زنانگی را مانعی برای پیشرفت می‌دانند. درس «زن علیه کلیشه» با همین نگاه طراحی شده است: شکستن این کلیشه‌ها و ارائه تصویری واقعی، جامع و اصیل از زن مسلمان که هم زنانگی خود را حفظ می‌کند و هم در عرصه‌های اجتماعی، فرهنگی و تمدنی حاضر و اثرگذار است.

شش جلسه برای بازخوانی هویت زن مسلمان
درس «زن علیه کلیشه» در شش جلسه آموزشی تدوین شده است. عنوان جلسات، مسیر بحث را از شناخت هویت متفاوت زن مسلمان آغاز می‌کند و تا بررسی نقش تمدنی او ادامه می‌دهد:
 · جلسه اول: زن الگوی سوم؛ روایت یک هویت متفاوت – چگونه می‌توان هویتی ساخت که نه تقلید غرب باشد و نه بازگشت به سنت محدود کننده؟
· جلسه دوم: زن مسلمان؛ تاریخ‌ساز، عفیف – نقش عفت در تاریخ‌سازی زنان مسلمان چیست و چگونه با کلیشه‌های رایج تفاوت دارد؟
· جلسه سوم: زن پسا انقلابی و هندسه نقش‌ها – چگونه می‌توان میان نقش‌های خانوادگی و اجتماعی، تعادلی پویا برقرار کرد؟
· جلسه چهارم: باروت کنار آتش؛ نزاع تاریخی حجاب و عفت در ایران – تحلیل تاریخی و انتقادی از تحولات حجاب و عفت در ایران معاصر
· جلسه پنجم: الگوی سوم زن در منظومه فکری رهبر شهید – تبیین مبانی نظری الگوی سوم از منظر اندیشه رهبر شهید انقلاب
· جلسه ششم: زن مسلمان؛ کنشگر تمدنی – چگونه زن مسلمان می‌تواند در ساختن تمدن نوین اسلامی نقش‌آفرین باشد؟
این جلسات در کنار یکدیگر، تلاش می‌کنند ابعاد مختلف الگوی سوم را از منظر هویت، مبانی نظری، تجربه تاریخی و مسئولیت اجتماعی بررسی کنند. یکی از محورهای اصلی دوره، روشن کردن تفاوت میان حضور اجتماعی زن و کنار گذاشتن نقش‌های خانوادگی است؛ دو موضوعی که در برخی برداشت‌های رایج، در تقابل با یکدیگر قرار می‌گیرند.
در محتوای این درس تأکید می‌شود که الگوی سوم را نمی‌توان صرفاً ترکیبی حداقلی از دو الگوی شرقی و غربی دانست. این الگو از مبانی متفاوتی در شناخت انسان و جهان آغاز می‌کند و بر اساس آن، نسبت میان زن، خانواده و جامعه را توضیح می‌دهد.

ترکیب تخصص‌ها برای روشن شدن یک مفهوم
تدریس درس «زن علیه کلیشه» بر عهده چهار استاد و پژوهشگر حوزه زن و خانواده است: مجید دهقان، زهرا داورپناه، فریبا علاسوند و فاطمه قاسم‌پور. حضور این استادان با زمینه‌های علمی و آموزشی متفاوت، امکان بررسی موضوع از زاویه‌های گوناگون فلسفی، اجتماعی و مطالعات زنان و خانواده را فراهم می‌کند.
مجید دهقان، عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده، از مدرسان این دوره است. دهقان دارای دکترای فلسفه دین است و در حوزه مطالعات اسلامی زن و خانواده فعالیت علمی و آموزشی داشته است. سابقه فعالیت در مدیریت گروه مطالعات اسلامی زن و خانواده در مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه خواهران نیز از جمله سوابق حرفه‌ای اوست.
زهرا داورپناه، دارای دکتری فلسفه، دیگر مدرس این درس است. زمینه تحصیلی و فعالیت‌های آموزشی او در حوزه فلسفه، پشتوانه‌ای برای پرداختن به مبانی نظری و مفهومی بحث‌های مرتبط با هویت و جایگاه زن فراهم می‌کند.
فریبا علاسوند، عضو هیئت علمی پژوهشی مرکز مطالعات و تحقیقات زنان، از دیگر استادان این دوره است. او سال‌ها در حوزه‌ علمیه و دانشگاه به تدریس و پژوهش پرداخته و در زمینه مطالعات زنان، خانواده، حقوق زنان و نقد جریان‌های فمینیستی فعالیت داشته است. تجربه طولانی آموزشی و پژوهشی او در این حوزه، از ظرفیت‌های علمی این دوره به شمار می‌رود.
فاطمه قاسم‌پور، عضو هیئت علمی گروه علوم اجتماعی مرکز تحقیقات زن و خانواده، نیز در جمع مدرسان حضور دارد. حوزه فعالیت علمی او مطالعات زنان و خانواده و موضوعاتی مانند جنسیت، حقوق اجتماعی و سیاسی زنان و بررسی رویکردهای فمینیستی را در برمی‌گیرد. آثار پژوهشی او در زمینه نقد فمینیسم و بررسی نسبت دیدگاه‌های اسلامی با مسائل زنان، بخشی از پشتوانه علمی فعالیت‌هایش در این حوزه است.

در این دوره چه موضوعاتی بررسی می‌شود؟
یکی از ویژگی‌های درس «زن علیه کلیشه»، توجه هم زمان به مبانی نظری و نمونه‌های واقعی است. در این دوره، الگوی سوم زن از سه منظر هستی شناسی، انسان شناسی و معرفت شناسی بررسی می‌شود. در بخش هستی شناختی، مفاهیمی مانند توحید و زوجیت مورد توجه قرار می‌گیرند؛ در حوزه انسان شناسی، موضوعاتی همچون عفت و برابری در انسانیت مطرح می‌شوند و در سطح معرفت شناختی، تفاوت مبانی این الگو با مبانی تمدن غرب بررسی می‌شود.
در کنار این مباحث، تجربه زنان اثرگذار در تاریخ معاصر ایران نیز به عنوان نمونه‌هایی عینی مورد توجه قرار می‌گیرد. از جمله این نمونه‌ها می‌توان به زنانی مانند مرضیه دباغ، مادر شهید حاج قاسم سلیمانی و معلمان مدرسه میناب اشاره کرد. هدف از طرح این مصادیق، نشان دادن امکان پیوند میان هویت زنانه، مسئولیت خانوادگی و کنشگری اجتماعی در زندگی واقعی است.
نکته دیگر در محتوای دوره، پرهیز از تصویری آرمانی و دست نیافتنی از زن است. الگوی سوم قرار نیست از زنان، افرادی بخواهد که در همه عرصه‌ها و به طور هم زمان به موفقیت کامل برسند. در این نگاه، تفاوت استعدادها، علاقه‌ها، شرایط زندگی و ظرفیت‌های فردی به رسمیت شناخته می‌شود و مسئولیت اجتماعی متناسب با توان و موقعیت هر فرد معنا پیدا می‌کند.
همچنین برخی پرسش‌ها و برداشت‌های رایج درباره زنانگی و نقش اجتماعی در این دوره بررسی می‌شوند؛ از جمله اینکه آیا حضور اجتماعی با مادری و همسرداری تعارض دارد؟ آیا ایفای نقش اجتماعی مستلزم فاصله گرفتن از هویت زنانه است؟ و چگونه می‌توان درباره حجاب، عفت و مشارکت اجتماعی در کنار یکدیگر سخن گفت؟ طرح این پرسش‌ها به مخاطب کمک می‌کند مفاهیم را دقیق‌تر بشناسد و میان برداشت‌های نادرست و مبانی نظری الگوی سوم تمایز قائل شود.

این دوره برای چه کسانی مفید است؟
درس «زن علیه کلیشه» برای گروه‌های مختلفی از مخاطبان طراحی شده است؛ از دانشجویان و پژوهشگران علوم اجتماعی، مطالعات زنان و خانواده گرفته تا فعالان فرهنگی، اجتماعی و رسانه‌ای. مادران و دختران جوان علاقه‌مند به سبک زندگی اسلامی‌ـ‌ایرانی، فرهنگیان، مربیان و افرادی که درباره نسبت میان نقش‌های خانوادگی و اجتماعی زنان پرسش دارند نیز می‌توانند از مباحث این دوره بهره ببرند.
برای زنی که میان انتظارات مختلف اجتماعی و خانوادگی با پرسش‌هایی درباره مسیر زندگی خود روبه‌روست، آشنایی با مبانی و شاخص‌های الگوی سوم می‌تواند فرصتی برای بازاندیشی در انتخاب‌ها و مسئولیت‌هایش باشد. دانشجویان و فعالان فرهنگی نیز با دنبال کردن این مباحث می‌توانند شناخت منسجم‌تری از دیدگاه‌های مطرح شده درباره هویت زن مسلمان و جایگاه او در تحولات اجتماعی به دست آورند.
شرکت کنندگان پس از گذراندن این دوره، با تفاوت‌های بنیادین الگوی سوم زن با الگوهای شرقی و غربی آشنا می‌شوند، مبانی هستی شناختی و انسان شناختی آن را بهتر می‌شناسند و می‌توانند شاخص‌های اصلی این الگو و نقدهای آن به برخی جریان‌های فمینیستی و لیبرالیستی را بررسی کنند. همچنین با نمونه‌های عینی زنانی آشنا می‌شوند که در عرصه‌های مختلف اجتماعی و تاریخی نقش‌آفرین بوده‌اند؛ بی آنکه موفقیت آنان به تصویری غیرواقعی از «ابرزن» تقلیل پیدا کند.

گامی دیگر در تکمیل بسته آموزشی «الگوی سوم زن»
مرکز آموزش مجازی دانشگاهیان با انتشار درس «زن علیه کلیشه»، مسیر تکمیل بسته آموزشی «الگوی سوم زن» را ادامه می‌دهد. این بسته با هدف فراهم کردن محتوایی آموزشی درباره هویت، جایگاه و نقش زن مسلمان شکل گرفته و دروس پیشین آن نیز به موضوعات مختلفی در حوزه زن و خانواده پرداخته‌اند.
هادی شهبازی، رئیس مرکز آموزش مجازی دانشگاهیان، در توضیح ضرورت توسعه این بسته آموزشی گفت: ادامه این مسیر پاسخی به نیاز مخاطبان برای شناخت عمیق‌تر ابعاد الگوی سوم و فرصتی دیگر برای طرح منسجم مباحث نظری و کاربردی درباره زن مسلمان فراهم می‌کند.
هدف از ارائه این محتوا، صرفاً آشنایی با چند مفهوم یا نظریه نیست؛ بلکه فراهم کردن زمینه‌ای برای فهم دقیق‌تر نسبت میان هویت، خانواده، مسئولیت اجتماعی و نقش تمدنی زنان است. پرداختن به تجربه‌های واقعی، بررسی پرسش‌های رایج و تبیین مبانی فکری الگوی سوم، این دوره را به فرصتی برای یادگیری و گفتگو درباره یکی از موضوعات مهم فرهنگی و اجتماعی تبدیل می‌کند.

کلیشه‌ها را بشکنیم، هویت را بازتعریف کنیم
درس «زن علیه کلیشه» هم‌اکنون در دسترس علاقه‌مندان قرار دارد. دانشجویان، پژوهشگران، فعالان فرهنگی، مادران و دختران جوان و همه کسانی که می‌خواهند شناخت دقیق‌تری از هویت و جایگاه زن مسلمان به دست آورند، می‌توانند با مراجعه به وب سایت مرکز و ثبت‌نام در این دوره، شش جلسه آموزشی آن را دنبال کنند.